Bij veel organisaties is AI-gebruik geleidelijk begonnen. Iemand vat een dossier samen met Copilot, een collega laat ChatGPT een brief aan een cliënt herschrijven. Een paar maanden later vraagt een klant of auditor of daar een DPIA voor is gemaakt. Op dat moment blijkt vaak dat niemand precies weet wat dat is.
Een DPIA beschrijft de risico's voordat je begint
DPIA staat voor Data Protection Impact Assessment, in de AVG de gegevensbeschermingseffectbeoordeling. Artikel 35 van de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) verplicht een organisatie om zo'n beoordeling te maken als een verwerking waarschijnlijk een hoog risico oplevert voor de mensen van wie de gegevens zijn. Dat moet gebeuren voordat de verwerking begint, niet achteraf.
De wet schrijft vier onderdelen voor. Je beschrijft de verwerking en het doel ervan. Je toetst of de verwerking noodzakelijk is en in verhouding staat tot dat doel. Je brengt de risico's voor de betrokkenen in kaart. Tot slot leg je vast welke maatregelen die risico's beperken.
Blijft er na die maatregelen een hoog risico over, dan moet je volgens artikel 36 eerst de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) raadplegen.
Twee criteria zijn meestal genoeg
Wanneer is een risico "hoog"? De Europese privacytoezichthouders hebben daar negen criteria voor opgesteld. Twee daarvan raken bijna elk zakelijk AI-gebruik: gevoelige gegevens of gegevens van zeer persoonlijke aard, en het innovatieve gebruik van nieuwe technologie. Volgens dezelfde richtsnoeren kun je er in de meeste gevallen van uitgaan dat een verwerking die aan twee criteria voldoet een DPIA nodig heeft.
Een advocatenkantoor dat processtukken in een AI-tool laat samenvatten, voldoet daarmee al snel aan beide. Hetzelfde geldt voor een accountant die jaarstukken met salarisgegevens door een taalmodel laat analyseren.
De AP heeft in 2019 een lijst gepubliceerd met 17 soorten verwerkingen waarvoor een DPIA altijd verplicht is. Daar staan onder meer grootschalige verwerking van gezondheidsgegevens, de financiële situatie van mensen en profilering op. De AP zegt er zelf bij dat de lijst niet uitputtend is. Staat je verwerking er niet op, dan moet je nog steeds zelf beoordelen of het risico hoog is.
De eenmanspraktijk valt er meestal buiten
Een belangrijk deel van de plicht hangt aan het woord "grootschalig". Overweging 91 van de AVG zegt dat de verwerking van patiënt- of cliëntgegevens door een individuele arts, zorgprofessional of advocaat niet als grootschalig geldt. De AP neemt dat over: individuele artsen en zorgprofessionals hoeven voor gezondheidsgegevens geen DPIA te doen.
Die uitzondering geldt voor de individuele beroepsbeoefenaar. Voor een kantoor met tien advocaten of een zorggroep met meerdere praktijken geldt hij niet vanzelf. En ook een zzp'er die geen DPIA hoeft te maken, blijft de rest van de AVG gewoon moeten naleven.
In juni 2026 legde de AP een conceptlijst ter consultatie voor met verwerkingen waarvoor het mkb juist geen DPIA hoeft te maken. Die uitzonderingen gaan pas in na publicatie in de Staatscourant.
Voor een AI-tool zijn een paar vragen doorslaggevend
Een DPIA hoeft geen dik rapport te zijn. Voor een AI-tool komen de risico's meestal neer op dezelfde vragen:
- Welke gegevens gaan de tool in, en kan de taak ook zonder persoonsgegevens?
- Waar worden de gegevens verwerkt, en kan een buitenlandse overheid erbij?
- Hoe lang bewaart de leverancier prompts, en worden ze gebruikt om modellen te trainen?
- Is er een verwerkersovereenkomst, en dekt die ook de partijen waar de leverancier zelf mee werkt?
- Wat gebeurt er als de tool een verkeerd antwoord geeft dat in een dossier belandt?
Bij elke vraag hoort een maatregel: training uitzetten, gevoelige dossiers uitsluiten, een AI-beleid voor medewerkers of een andere manier van verwerken. Juist die maatregelen maken de DPIA waardevol. Het document dwingt je om de keuzes te maken die anders impliciet blijven.
Een ontbrekende DPIA kan een boete opleveren
Wie een verplichte DPIA overslaat, overtreedt artikel 35. Artikel 83 van de AVG stelt daar een boete op van maximaal 10 miljoen euro of 2 procent van de wereldwijde jaaromzet. Voor de meeste organisaties is het directe risico wel kleiner: zonder DPIA kun je bij een datalek of een vraag van een klant niet laten zien dat je de risico's had afgewogen.
Bij KennisKluis draait de AI op hardware in het eigen pand. Een DPIA kan dan nog steeds nodig zijn, want gevoelige gegevens blijven gevoelig. Wel worden een paar vragen uit de lijst hierboven korter, omdat er geen externe AI-leverancier is en de gegevens het gebouw niet verlaten.
Bronnen
- EUR-Lex, Verordening (EU) 2016/679 (AVG), artikelen 35, 36 en 83 en overweging 91, 27 april 2016
- Artikel 29-werkgroep (overgenomen door de EDPB), Guidelines on Data Protection Impact Assessment (WP248 rev.01), 4 oktober 2017
- Autoriteit Persoonsgegevens, Besluit inzake lijst van verwerkingen van persoonsgegevens waarvoor een DPIA verplicht is, Staatscourant 2019 nr. 64418, 27 november 2019
- Dutch IT Channel, AP versoepelt DPIA-plicht voor ondernemers, 29 juni 2026
Wil je dit onderwerp voor je eigen organisatie bespreken? Een gesprek van 30 minuten plan je via de contactpagina.